جلسه و يا هيئت حاضر شوند و زنجيرى بر پشت بكوبند و يا سينه‌اى بزنند و اشكى روان سازند ، كارشان سامان يافته و مشكلات‌شان حل شده است . اگر چه توبه و بازگشت واقعى نكرده باشند و همچنان حق‌الناس و تكاليف الهى به عهده‌شان باقى مانده باشد . « 1 » در اينجا و براى تمهيد اصل بحث به چند سئوال پاسخ بايد داد : اولًا : چرا شريعت با طريقت و تصوف و عرفان با ظاهر دين در تقابل و تضاد بايد باشند ؟ ثانياً : چرا فقها ؛ متصوفه را منكرند ؟ آيا عنوان‌ها و تيترها تعارض دارند ؟ و يا مقوله‌ها در تضاد و تعارض آشكارند ؟ و در اين صورت ، معيار سنجش در اين زمينه چيست ؟ و حق با كدام است ؟ و ثالثاً : آيا بسيارى از فقيهان عالىشان جهان اسلام و تشيع ، عارف و سالك نبوده‌اند ؟ و سرسلسله اهل معنى و عرفان و سير و سلوك و نمونه‌ى عينى و عملى در اين خصوص نمىباشند كه بىشك آنان سالكان طريق اسلام و دين‌شناسان راستين و آگاهان شريعت‌اند . نگارنده در تحليل اين بحث ، به قرآن مجيد مراجعه كرده ، واژه‌هاى عرفان و معرفت ، شهود و مشاهده ، كشف ، مكاشفه و علم و يقين را در مراتب مختلفه‌اش ، مورد بررسى و مداقّه قرار داده‌ام و سپس به طور اجمال به برخى احاديث اخلاقى در زمينه‌هاى مزبور و به طور عمده از نهج‌البلاغه ، مرورى كوتاه كرده‌ام و در خاتمه به جمع‌بندى بحث پرداخته و نتيجه گرفته‌ام و ثواب اين كار را به روح بزرگ مرحوم ملاحسينقلى همدانى آن فقيه عارف و سالك به حقيقت و اصل ، تقديم مىدارم و از خداوند متعال ، صيانت و عصمت از خطا مىطلبم . و قبل از پرداختن به اصل مطلب به يك بحث تطبيقى و مقارن مىپردازم و جاده را براى سخن هموارتر مىسازم هرچند كه برخى ، با وجود برهان و استدلال منطقى و معقول به جدال نه از نوع احسن آن ، پرداخته با اجتهاد در مقابل نصّ ، به كج‌راهه ادامه مىدهند و احياناً با مصلحت‌انديشىها و توسل به شيوه‌ى حذف و بايكوت ، حقايق را همچنان مكتوم مىدارند و اينجا اعتراف بايد كرد كه هدايت و توفيق به فضل الهى است و بس : « انك لا تهدى من‌احببب و لكن‌الله يهدى من يشاء » القصص / 56 يعنى : تو هر كه را بخواهى هدايت نمىكنى . اين ، خداست كه هر كس را بخواهد هدايت مىنمايد . و بدون ترديد ، مراد از آيه‌ى تلاوت شده و نظاير آن ، جبر رفتارى نيست بلكه مقصود ، فراهم بودن تمام زمينه‌ها از سوى خدا و حسن و يا سوءاختيار از جانب بشر مىباشد . 1 - دين حق و دين باطل يكى از آن مباحث تطبيقى ، مقايسه و سنجش دو نص و گفتار درباره‌ى مقوله‌ى دين است . قرآن كريم راجع به دين در دو بُعد حق و باطل سخن گفته ، تبعيت از دين حق را لازم و

--> ( 1 ) - در اينجا اشاره به اين نكته نيز خالى از فايده نيست كه جهان اسلام و به ويژه ما شيعيان تحت تأثير مسئله فداء گشتن حضرت مسيح براى آمرزش گناهكاران ، قرار گرفته و امام‌حسين ( ع ) و آن نهضت بسيار عظيم او را در حد آمرزش گناهان ، فقط با گريستن بدون اصلاح عمل و درون خود پايين آورده‌ايم و اين دليل بر حساسيت مسايل فرهنگى است كه بايد دقت كرد كه مرزهاى جغرافيايى رسمى و سياسى از ورود چنين انديشه‌هاى مخرب نمىتواند مانع باشد .